Punkt rosy i mostki termiczne: dlaczego pleśń rośnie zawsze w tym samym rogu

Pleśń w mieszkaniu nie pojawia się przypadkowo. Rośnie zawsze w tym samym miejscu: w narożniku ściany zewnętrznej, za szafą, przy ościeżu okna albo pod parapetem. To nie jest kwestia pecha, tylko fizyki: tam temperatura powierzchni jest najniższa, więc wilgotność powietrza tuż przy ścianie jest najwyższa.

Czym jest punkt rosy

Punkt rosy to temperatura, przy której powietrze o danej wilgotności osiąga stan nasycenia i zaczyna oddawać wodę. Dla powietrza o temperaturze 20°C wygląda to tak:

• wilgotność względna 40%: punkt rosy około 6°C,
• 50%: około 9,3°C,
• 60%: około 12°C,
• 70%: około 14,4°C,
• 80%: około 16,4°C.

Im wilgotniejsze powietrze w pomieszczeniu, tym cieplejsza musi być powierzchnia, żeby nic się na niej nie wykropliło. Przy 70% wilgotności wystarczy ściana o temperaturze 14°C, żeby zaczęła zbierać wodę.

Dwa progi: pleśń i wykroplenie

Punkt rosy to próg wykroplenia, czyli moment, w którym wilgotność względna przy powierzchni dochodzi do stu procent. Pleśń nie czeka na krople. Wystarczy, że wilgotność przy powierzchni utrzymuje się przez dłuższy czas powyżej około osiemdziesięciu procent, i to jest kryterium przyjmowane w PN-EN ISO 13788.

Dla powietrza o temperaturze 20°C i wilgotności 50 procent woda wykrapla się przy 9,3°C, ale warunki sprzyjające pleśni pojawiają się już przy 12,6°C. Między tymi wartościami leży trzystopniowe pasmo, w którym nic nie kapie, nic nie widać na dotyk, a problem narasta. To tłumaczy sytuację, w której zagrzybienie wraca w tym samym narożniku, mimo że ściana wydaje się sucha.

Dlaczego narożnik jest zimniejszy

W narożniku dwóch ścian zewnętrznych powierzchnia oddająca ciepło na zewnątrz jest większa od powierzchni odbierającej ciepło z pomieszczenia. Ciepło ucieka szybciej, niż napływa, więc temperatura powierzchni spada poniżej średniej dla ściany. To samo dzieje się na połączeniu ściany ze stropem, przy nadprożach, wieńcach i mocowaniach balkonów.

Warunki Techniczne opisują to zjawisko czynnikiem temperaturowym f_Rsi. Mówi on, jak blisko temperatury powietrza w pokoju leży najzimniejszy punkt powierzchni przegrody: wartość 1 oznacza powierzchnię tak ciepłą jak powietrze, wartość 0 tak zimną jak na zewnątrz. Wartość krytyczną wyznacza się według PN-EN ISO 13788, przy czym dla pomieszczeń ogrzewanych do co najmniej 20°C, przy założeniu średniej miesięcznej wilgotności wewnętrznej 50 procent, dopuszcza się przyjmowanie 0,72.

To jest uproszczenie, nie granica uniwersalna. Przy wyższej wilgotności w domu wartość krytyczna rośnie: dla trzeciej klasy wilgotności w pomieszczeniu wychodzi już około 0,785 do 0,79, zależnie od lokalizacji. Innymi słowy dom, w którym mieszka więcej osób i suszy się pranie, wymaga lepszego węzła konstrukcyjnego niż ten sam dom zamieszkany przez dwie osoby.

Meble przy ścianie zewnętrznej

Szafa dosunięta do ściany zewnętrznej działa jak dodatkowa izolacja, ale po złej stronie: odcina powierzchnię od ciepłego powietrza w pomieszczeniu, a nie od zimna z zewnątrz. Temperatura ściany za meblem spada o kilka stopni, a powietrze w szczelinie nie jest wymieniane. To najczęstszy scenariusz zagrzybienia, które właściciel odkrywa dopiero przy przesuwaniu mebli. Minimalna przerwa kilku centymetrów pomaga tylko wtedy, gdy powietrze ma tamtędy realną drogę przepływu. Nie chodzi o wywiew w pokoju: w poprawnym układzie nawiew pracuje w pokojach czystych, a wywiew w kuchni, łazience, ustępie, garderobie i pralni. Powietrze musi przejść przez pomieszczenie po drodze, przez podcięcie drzwi albo kratkę transferową, i dopiero wtedy warstwa przyścienna za szafą przestaje stać w miejscu.

Pleśń nie potrzebuje kropli wody

Grzyby pleśniowe zaczynają rosnąć, gdy wilgotność względna przy powierzchni utrzymuje się powyżej około 80 procent przez dłuższy czas. Widoczne skraplanie nie jest do tego potrzebne, dlatego zagrzybiona ściana bywa sucha w dotyku. Kondensacja na szybie jest tylko najbardziej widocznym objawem tego samego procesu, bo szkło ma najniższą temperaturę powierzchni w całym pomieszczeniu.

Co z tym robi wentylacja

Na temperaturę powierzchni wpływa izolacyjność przegrody i tego wentylacja nie zmieni. Zmienia natomiast drugą zmienną równania, czyli wilgotność powietrza w pomieszczeniu. Utrzymanie wilgotności w przedziale od 45 do 55 procent w sezonie grzewczym przesuwa punkt rosy poniżej 10°C, czyli poniżej temperatury, jaką osiąga nawet dość słaby narożnik. Przy 70 procentach ten sam narożnik zaczyna zbierać wodę.

Skąd bierze się ta wilgotność, rozpisaliśmy w tekście o tym, ile wilgoci powstaje w domu. Jeżeli źródłem jest grunt, a nie użytkowanie, mechanizm opisuje wpis o podciąganiu kapilarnym.

Trzeba jednak powiedzieć wprost, czego wentylacja nie zrobi. Nie podniesie temperatury zimnej powierzchni, nie naprawi mostka termicznego, nieszczelności przy oknie, przecieku ani wilgoci podciąganej z gruntu. W takich przypadkach ogranicza skutki, ale nie usuwa źródła, a różnicę widać po tym, że problem wraca zawsze w tym samym miejscu mimo poprawnej wilgotności w pokoju.

Jak odróżnić wilgoć z powietrza od problemu budynku

Jeżeli objawy dotyczą domowników, a nie samej ściany, i mijają po wyjściu z domu, warto zajrzeć też do tekstu o syndromie chorego budynku.

Objaw	Najbardziej prawdopodobna przyczyna	Co sprawdzić
wilgoć i pleśń w kilku chłodnych miejscach naraz	za dużo wilgoci albo za słaba wymiana powietrza	wilgotność w pomieszczeniach, przepływy, podcięcia drzwi
pleśń w jednym narożniku	lokalny mostek termiczny albo brak opływu powietrza	temperaturę powierzchni w narożniku, ustawienie mebli
pleśń za szafą przy ścianie zewnętrznej	powierzchnia odcięta od ruchu powietrza	odstęp za meblem, temperaturę ściany, drogę przepływu przez pokój
wilgoć przy podłodze, odpadający tynk, wykwity soli	wilgoć z gruntu albo mokra przegroda	izolację poziomą, zawilgocenie muru, ślady soli
pleśń przy ościeżu, parapecie, nadprożu	mostek termiczny albo zły detal montażu okna	temperaturę ościeża, szczelność okna, ciągłość izolacji

Jak to sprawdzić u siebie

Wystarczy higrometr za kilkadziesiąt złotych i termometr powierzchniowy. Mierzy się wilgotność i temperaturę powietrza w środku pomieszczenia, a potem temperaturę powierzchni w podejrzanym narożniku. Jeżeli temperatura powierzchni jest niższa od punktu rosy odczytanego z tabeli powyżej, wykroplenie jest kwestią czasu, a nie prawdopodobieństwa. Instalacja z odzyskiem ciepła, czyli centrala wentylacyjna z rozprowadzeniem powietrza, utrzymuje wilgotność stale, bez otwierania okien i bez wychładzania budynku, dlatego przy zagrzybieniu wynikającym z użytkowania jest skuteczniejsza od doraźnego wietrzenia.

Czytaj dalej

Planujesz instalację albo chcesz sprawdzić istniejącą? Zacznij od bezpłatnej wyceny rekuperacji, a przy budynku istniejącym od wizji lokalnej.